Destûrname û Bername

Organên Reveberiyê

Ji Damezirandinê Heta Kongreya Heştemîn - Kurtedîrok


DESTÛRNAME Û BERNAMEYA ENSTÎTUYA KURDÎ YA LI STENBOLÊ

DESTPÊK

GELÊ KURD Û ZIMANÊ KURDÎ

Gelê kurd, yek ji kevintirîn û qedîmtirîn gelê Mezopotamyayê ye. Li gorî belgeyên dîrokî; Hûrî, Mîtanî, Lûlû, Gûtî û Qasîdên ku bixwe ji milên kurdan e, Beriya Zayîna Îsa (B.Z) 3 hezar sal berê li dorhêla Gola Wanê û Herêma Zagrosan bingeha gelek dewletan avêtine. Her wiha belgeyên dîrokî şahidiya dewleta mezin a MED’an dikin ku ji bakurê rojavayê Îranê heta Kizilirmaka Anatoliyayê berfireh bûye, dikin.

Gelê kurd, di avabûn û geşbûna şaristaniyên Misir, Yewnan, Roma û di kemilîna Şaristaniya Mezopotamyayê de xwedî roleke berbiçav e. Kurd, îro di navbera 4 dewletên Rojhilata Naverast de (Îran-Îraq-Sûriye-Tirkiye) ligel ku raserî 40 milyon kesî ne jî, ji gelek mafên xwe yên sirûştî û însanî bêpar in.

Gelê Gelê kurd, xwediyê ziman û çandeke dewlemend e. Zimanê kurdan kurdî ye. Kurdî zimanekî tewangî ye û di nav malbata zimanên ‘Hînd-Ewropî’ de cih digire. Bêjeyên kurdî; nêr, mê û nêtar in. Ligel ku gelek zaravayên zimanê kurdî hene, bi gelemperî 3 zaravayên bingehîn têne bikaranîn: Kurmancî-Soranî-Dimilkî (Zazakî). Zaravayê ku herî zêde tê bikaranîn kurmancî ye.

Ziman, piştgir û hilgirê çandê û bingeha civak û gelan e. Heta ku ziman, di nav bazarê de neyê bikaranîn pêşketina wê jî ne pêkan e. Zimanê ku di nav raya giştî û civakê de neyê axaftin marjînal dibe, asta wê dadikeve bes di nava asteke elît û bijare de dikare hebûna xwe biparêze. Çanda demokrasiyê û feraseta demokratîk tu carî rê li ber pêşketin û bikaranîna zimên nagire, nexasim ji bo ku zimên bipêş bikeve hewl û xebatê dike.

Kurdî, zimanê zikmakî yê komeke neteweyê ye ku ji sisê yek nufûsa Tirkiyeyê pêk tîne. Ji ber vê yekê, zimanê kurdî divê li qada gelemperî û li saziyên perwerdehî û hîndekariyan bê bikaranîn. Feraset û çanda demokratî û plûralîst, ji bo ku ziman xwe bikaribe îfade bike û pêş ve bibe, derfetan amade dike.

Asta şaristaniya îro, ji hêla çandî ve bêjeya ‘dewleta homojen’ avêtiye ber şekalan! Hiştiye ku pirengî û pirdengiya di nav dewletê eşkere xuya bike. Bingeha nasnameyên neteweyî û etnîkî di cîhaneke global û di normên bazirganiya serbest de her diçe diguhere, geş dibe.

Di cîhaneke ku bi bayê bezê diguhere de; nirxên demokratîk, azadiya mafî û însanî jî wekî ‘bêjeyên pîroz’ têne qibûlkirin. Lewre jî pêwîst e ji bo ku komên neteweyî, ziman û çandên cuda bi hev re di nav azadiyeke hevpar de bijîn, hewl û xebat bê kirin.

Ne ramanên dogmatîk-doktrîner û sazûmanên totalîter-despotîk, lê feraseta demokratî û şaristaniya demokratî dikare mirovahiya dinyayê bi hev re û di nav aştiyê de bide jiyandin.

Xaniyê fîlozof di destana xwe ya Mem û Zîn de gava dewleta dadmend a demokratîk formîle dike, dibêje ku “jêderka jiyîn û xweşiyê yekîtî ye, yekîtî bi zanistê, dadê û hezkirinê pêk tê, dad bi zanistê digihîje.”

A. HIKMÊN GIŞTÎ

Xal: 1

Navê Saziyê: Navê saziyê Enstîtuya Kurdî ye û li gorî peymana ‘Dezgeha Lîmîted a Zanist, Çand û Perwerdehiyê ya Zendê’ hatiye damezirandin.

Xal 2:

Navenda Saziyê: Navenda Enstîtuya Kurdî li Stenbolê ye û li gorî ‘Destûra Bazirganiya Tirk’ hatiye qeydkirin. Dema ku pêwîstî bê dîtin, sazî dikare li nav welêt û li derveyî welêt şaxên xwe ava bike. Dîsa li gorî pêwîstiyê Enstîtu dikare navenda avahiya xwe biguherîne.

B. ARMANC

Xal: 3

3.1. Enstîtuya Kurdî, di warê ziman, dîrok û wêjeya kurdî de, etnografya û hunerê; bi giranî li ser çanda kurdî û mîrata ramyarî lêgerîn û lêkolînan dike, nirxên çandî û hunerî yên ku hatine texrîbkirin û talankirin di navendekê de berhev dike, diparêze û pêşkêşî xizmeta gel dike. Berhemên ku bi dest xistine rapêşî gel dike.

3.2. Enstîtuya Kurdî bi enstîtu, akademî, navendên çandî û bi saziyên din ên li ser zimên, dîrok, edebiyat, folklora kurdî dixebitin re têkiliyan datîne, dan û standinên ramanî pêk tîne, bi wan re çalakiyên hevpar ên wekî konferans, semîner û sempozyûman li dar dixe. Ji bo piştgiriya çandî bingehê amade dike.

3.3. Enstîtuya Kurdî, gava bi saziyên çandî re têkiliyan pêk tîne, zanîna hevpar a zanyarî, pêşvebirina çanda demokratîk, karên çandî û zanistî ji xwe re esas dibîne.

3.4. Enstîtuya Kurdî li dijî hêzên cerdî û mêtingehiya çandî ya ji aliyê sazî û dezgehên piştgirên fermî dikin û jihevdaxistina çandê, bernameyên alternatîf amade dike û pêşvebirina çanda zanyarî û demokratîk tenê li ser mîrateya neteweyî ya modern gengaz dibîne.

C. NAVGÎN

Xal: 4 Enstîtuya Kurdî ji bo pêkanîna armancên xwe ji van navgînan sûdê werdigire:

4.1. Enstîtuya Kurdî ji bo hînkirin, pêşvebirin û belavkirina ziman, dîrok û çanda kurdan qursan dide, ji bo bûrs û stajê şertan amade dike, konferansan li dar dixe.

4.2. Enstîtuya Kurdî li ser ziman, edebiyat, dîrok û hunera kurdan ji bo gîhandina pispor û mamosteyan, li ser îmkanan lêgerînên taybet pêk tîne, bernameyên perwerdehî û hîndekariyê amade dike, dide amadekirin.

4.3. Enstîtuya Kurdî ji bo rêlibergirtina pişaftina nirxên çandî, hunerî, zanaatî û parastina wan; vekirina ‘Muzeya Etnografîk ya Kurdan’ ji xwe re yek ji armancên sereke dibîne.

4.4. Enstîtuya Kurdî bi beşdariya kurdolog, zanyar û pisporên li welatên cure bi cure dijîn; rojname, kovar, weşanên rêk û pêk û broşurên li ser dîrok, ziman, wêje, gencîneyên xwezayî, û warên çandî derdixe. Her wiha civîn û semînerên zanyarî, rojên lebatê amade dike û ji bo avakirina navendên lêgerînê bingehê amade dike.

4.5. Enstîtuya Kurdî, ji bo rêlibergirtina talankirin û bazirganiya huner û nirxên çandî yên gelê kurd, di warê ziman, dîrok, çand, huner û karên din de xeletiyan destnîşan dike û ji bo rastkirina wan, bernameyên alternatîf li dar dixe. Heger pêdivî bê dîtin, lijneyeke kontrolê ya ku ji aliyê senatoyê ve tê wezîfedardarkirin, ava dike.

4.6. Enstîtuya Kurdî, bi avakirina navendeke dokumantasyonê ku ji pirtûk, wêne, fîlm, pîlaq, sêlik, kaset û vîdeoyên têkildarî dîrok û çanda kurdî pêk tê, ji xwe re dike armanc. Deriyê saziyeke bi vî rengî dê ji gel re vekirî be.

4.7. Enstîtuya Kurdî xebateke ji bo ‘Ansîklopediya Neteweyî’ ya ku nirxên neteweyî yên kurdan di rajortirîn astî de hildide dest, ji xwe re dike armanc.

4.8. Enstîtuya Kurdî, avakirina navendeke ragihandinê (enformasyon) ya ku dê bi karên kurdî re rabe û organîzeya kaset, pîlaq, fîlm, pirtûk, broşuran pêk bîne, ji xwe re dike armanc.

4.9. Enstîtuya Kurdî ji bo ku berhem û xebatên xwe yên berhevkirinê bide naskirin, bigihîne gel, lêgerîner û rewşenbîran; bi pêşengiya ‘Lijneya Rêveber’ weşaneke periyodîk û dema ku pêwîst be, bultenekê derdixe. Berhemên Enstîtuyê berî ku bên çapkirin, ji aliyê komîsyoneke xweser ve ku bi kargêriyê ve girêdayî ye, tên nirxandin. Ev komîsyon nêrînên xwe yên der heqê van xebatan de pêşkêşî kargeriyê dike, biryara dawî kargerî dide.

4.10. Enstîtuya Kurdî avakirina pirtûkxaneyeke ku tê de berhemên dîrokî, zimanzanî, çandî, edebiyata kurdan û warên din ên zanistî û hunerî cih bigrin ji xwe re dike armanc.

4.11. Enstîtuya Kurdî, di rêvebirina xebatên xwe de, ji her cure amûrên elektrîk-elektronîk sûdê werdigire.

D. DEZGEHÊN-ORGANÊN RÊVEBIRINA ENSTÎTUYÊ

Xal: 5

Lijneya Giştî

5.1. Di tesbîtkirin, rêvebirin û kontrolkirina armanc û ramanên Enstîtuya Kurdî de beşa herî bilind ‘Lijneya Giştî’ ye.

5.2. Lijneya Giştî, awayê xebeta saziyê, serekê saziyê û beşên rêveberiyê hildibijêre. Karên zanyarî pêk tîne û kontrol dike.

5.3. Lijneya Giştî, biryarên xwe bi beş û komên ku peywirdar kirine û xwedî hêza temsîlê ne pêk tîne.

5.4. Der barê endamên ku dawî li endamtiya wan hatiye kirin de biryara dawî û teqez Lijneya Giştî dide.

5.5. Lijneya Giştî salê carekê kom dibe. Serokê Enstîtuyê panzdeh roj berî civînê, endaman ji dem û rojeva civînê agahdar dike û wan vedixwîne civîna giştî. Lijneya Giştî bi beşdariya ji sisiyan dudu (3/2) endamên xwe li hev dicive. Heger ev hejmar pêk neyê, herî dereng di nava panzdeh rojan de, bi piraniya dengan lijne li hev dicive.

5.6. Ji aliyê Lijneya Rêveber û Senatoyê ve pêwîstî bê dîtin, an jî ji endaman çarî yek ¼ bixwaze Lijneya Giştî bi awayekî awerte li hev kom dibe. Kargêrî yan jî senato heke pêwîst bibîne, tenê ji bo mehekê dikare mêjûya kongreyê li paş bixe.

5.7. Lijneya Giştî, çalakî û raporên darayî (malî) yên Lijneya Rêveberiyê dipejirîne, yan jî red dike. Heger rapora darayî neyê pejirandin, pêwistî bê dîtin ji bo lêgerîn û vekolînê komîsyonek tê wezîfedarkirin. Komîsyona hilbijêr, lêkolînên xwe dike û Lijneya Giştî agahdar dike.

5.8. Beşên Rêveberiyê û Serekê Saziyê li gorî dengdana veşarî, sefandina (tasnîfkirina) eşkere têne hilbijartin.

5.9. Di Lijneya Giştî de, biryarên der barê mijarên guherîna destûrnameyê, teyîdkirina raporên darayî, fesihkirina sazî û di milkê saziyê de bi piraniya xweser; tevahiya biryarên din bi piraniya dengan tên wergirtin.

Xal: 6

Senato

6.1. Piştî Lijneya Giştî, beşa herî hêzdar û çalak Senato ye. Ji bo Endamtiya Senatoyê, ji nav Lijneya Giştî hejdeh (18) kes têne hilbijartin. Serekê Enstîtuyê, Serekên Beşan û Endamên Lijneya Rêveberiyê endamên xwezayî yên Senatoyê ne. Senato, di maweya navbera du kongreyan de peywira kontrolkirin û rêvebirinê pêk tîne.

6.2. Piştî pêkhatina Lijneya Giştî, bi bangawaziya Serekê Enstîtuyê –herî dereng- di navbera 15 rojan de Senato li hev dicive. Senato du mehan (2) carekê di bin rêveberiya Serekê Enstûtuyê de li hev dicive.

6.3. Senato bernameyên demî yên enstîtuyê kifşe dike, darayiya demê ‘erê’ dike. Her wiha Senato, raporên ku ji hêla Konseya Rêveberiyê û Serokên Beşan ve tên pêşkêşkirin dinirxîne, li ser berendamên endamtiyê kar dike û der barê endametiya wan de biryara ‘erênî’ û ‘neyînî’ dide.

6.4. Senato, mijarên xebatên lêgerînî, zanyarî û lêkolînî diyar dike, bernameya perwerdehiya saziyê tesbît dike û bernameya perwerdehiyê amade dike. Her wiha li gorî pîvanên zanyarî xebatên ku di bin banê enstîtuyê de tên kirin rêk û pêk dike. Berpirsyariya endamên senatoyê heye ku beşdarî xebatên saziyê bibin.

6.5. Heger pêdivî bê dîtin, Senato beşên nû vedike, beşên bêfêde digire. Her wiha Senato, valahiya di Lijneya Rêveberî an jî dezgeha Serokatiyê de dadigire, kesan ji bo wan cihan tayîn dike.

6.6. Di senatoyê de tevahiya biryaran, bi piraniya dengan tên girtin. Endamê/a ku du caran bêyî destûr li ser hev beşdarî li civîna senatoyê neke, endamtiya wî/ê ya senatoyê dikeve.

Xal: 7

Lijneya Rêveberiyê

7.1. Lijneya Rêveberiyê ku ji pênç (5) endaman pêk tê di Lijneya Giştî de tê hilbijartin. Piştî pêkhatina Lijneya Giştî (Kongre) –herî dereng- di nava hefteyekê de, di bin rêveberiya Serekê Enstîtuyê de li hev kom dibe. Di civîna yekem de, karbeşiya navxweyî pêk tîne û di hefteyê de carekê li hev dicive. Serekên Beşan, endamên xwezayî yên Lijneya Rêveberiyê ne.

7.2. Lijneya Rêveberiyê, biryarên ku ji aliyê Lijneya Giştî û Senatoyê ve hatine wergirtin pêk tîne. Karên rêveberî yên enstîtuyê, têkiliyên wê yên derve birêxistin dike. Li ser navê enstîtuyê çalakiyan pêk tîne, Delegasyona ku dê li ser navê enstîtuyê here civînên herêmî û navnetewî bi rêkûpêk dike, gelş û gelemşeyên enstîtuyê yên diravî-aborî çareser dike, tabloya hatin û çûyînên diravî bi awayekî rêkûpêk pêşkêşî Senatoyê dike. Xebatên enstîtuyê pêşkêşî dêhn û bala raya giştî dike. Bi saziyên hevxebat re dikeve nava danûstandin û têkiliyan.

*7.3. Endamê ku bêyî destûr û sedem du car li ser hev beşdarî civîna Lijneya Rêveberiyê nebe, endamtiya wî tê rawestandin, biryara teqez Senato dide.

Xal: 8

Serokatî

8.1. Serokê Enstîtuyê, bi dengdayîna giştî li Lijneya Giştî tê hilbijartin. Serok, di jiyana civakî de enstîtuyê temsîl dike. Serokatiya civînên Lijneya Rêveberî û Senatoyê dike. Xebatên Endamên Rêveberiya Giştî kontrol dike. Der barê xebatên Lijneya rêveberiyê de Senatoyê agahdar dike. Pêdivî bê dîtin, wekîlê xwe tayîn dike. Di civînên Rêveberiya Giştî û Civînên Senatoyê de, gava wekheviya dengan pêk were, aliyê ku Serokê Enstîtuyê deng daye piraniya dengan werdigire.

F. BEŞÊN XEBATÊ

Xal: 9

9.1. Beşa Zimên: Ev beş, ku pêşvebirin, standardkirin û hêvişandina zimanê kurdî ji xwe re dike armanc, ji bo amadekirina meteryalên pêwîst ên mîna rêziman, rêbera rastnivîsê û kereseyên hînkirina zimên, kesên zimanzan, yên ku der barê zimên de xebatan dikin, di vî warî de bi pêş dikevin û hêvî didin mirov ku dê sibê roj bibine pispor, di binyata xwe de li hev dicivîne. Beş, di nav xwe de ji kesên pispor, xwedî civarî û akademîsyenan Kargêriya Beşê pêk tîne û xebatên xwe jî di bin kontrola vê kargêriyê de berdewam dike. Kargêriya Beşê, ji bo ku di warê ferhengnasiyê de xebatên pêwîst bike û ji bo amadekirina ferhengên têvel ku Enstîtû hewcedarî bi wan dibîne, li gor pêdiviyê dikare komisyonan ava bike”.

9.2. Beşa Dîrokê: Li gorî feraseteke zanyarî rastiya dîroka kurdan derdixe holê û dinivîse. Kesên di warê dîrokê de dixebitin di nav xwe de bi cih dike. Di nav xwe de komîsyoneke bilind a ji kesên akademîsyen û pispor ên di vî warî de xwedî zanîn û tecrûbe ne, ava dike û karên xwe di çavdêriya vê komîsyonê de didomîne.

9.3. Beşa Wêje û Gelnasiyê: Ji bo pêşxistin û nasandina wêje û zargotina kurdî kar dike. Ji kesên ku di vî warî de dixebitin komîsyoneke bilind ava dike û karên xwe di çavdêriya vê komîsyonê de berdewam dike. Beş bi taybetî berhemên destnivîsî û yên çapkirî yên wêjeya kurdî ya klasîk û zargotin û folklorê kom dike û li gorî rêza girîngiyê yên ku pêwîst dibîne ji bo weşanê amade dike.

9.4. Koma Arşîv û Dokumantasyonê: Ev kom, agahiyên der barê enstîtuyê de her gav nû dike û li malpera enstîtuyê bar dike. Der barê saziyên têkildar de agahiyan berhev dike û karê arşîvê pêk tîne. Ev kom di nava xwe de xebatên dengî, nivîskî, dîtbarî, pirtûkxane, wênekêşî, fîlmkêşî dihewîne. Ji hêla pisporên vî karî ve tê organîzekirin. Ev kom xebatên xwe girêdahiyê Serokê Enstîtuyê pêk tîne.

9.5. Rêveberiya Beşan: Ji sê kesan pêk tê. Ji nav endamên beşan û ji hêla endamên beşan ve ji bo salekê têne hilbijartin. Rêveberiya beşan, herî kêm mehê carekê li hev dicive. Plansazî û xebata demî ya beşan bi rê ve dibin. Heger pêwîst bibîne, komîsyonan ava dike, xebatên wan kontrol dike. Beş xebatên xwe bi plansaziyên ku ji Senatoyê ‘erê’ wergirtine, pêk tîne.

9.6. Rêveberiya Beşan bi kes, sazî û dezgehên nêzîkî xebata xwe re dikeve nava danûstandinan. Danûstandinên belge û agahiyan pêk tîne. Civînên hevpar amade dike. Pêdivî bê dîtin, bi kovar û rojnameyên ku beş bi xwe çap dike de, xebatên xwe rapêşî raya giştî dike. Nûnerên ku li ser navê wan beşdarî li civînên navxweyî û derveyî welêt bikin, kifşe dike û rapêşî erêkirina Lijneya Rêveberiyê dike

9.7. Serokên beşan, ji hêla endamên beşan ve ji bo salekê têne hilbijartin. Serokên beşan di jiyana civakî de beşan temsîl dikin. Serokatî ji civînên rêveberiya beşan re dike. Xebatên komisyonan kontrol dike, pîlanên wan ên demî amade dike, raporên fealiyetê rapêşî Senatoyê dike.

*9.8. Xala Taybet: Piştî erêkirina vê destûrnameyê, di civîna yekem a Senatoyê de ji bo maweyeke demdemî (geçici) Serokên Beşan ji hêla Senatoyê ve têne hilbijartin. Piştî civîna senatoyê ev xala taybet a demdemî ji holê radibe.

E. ENDAMETÎ

Xal: 10

Enstîtuya Kurdî ji tevahiya endamên li jêr pêk tê:

10.1. Endamên Damezrîner: Kesên ku di Lijneya Damezirîner de cih digirin wekî endamên eslî xwedî maf in û dikarin beşdarî hemû civînên beşên enstîtuyê bibin. Endamên damezirîner ev in: İsmail Beşikçi, Musa Anter, İbrahim Gürbüz, Feqî Hüseyîn Sagniç, Cemşîd Bender, Yaşar Kaya, Abdurrahman Durre, Süleyman İmamoglu.

10.2 Endamên Eslî: Kesên ku ji bo pêşvebirin, parastin, nasandin û belavkirina ziman, dîrok, çand, huner û wêjeya kurdî hewl didin û li ser van mijaran xwedî berhem an jî xwedî ked in, destûrname û bernameya enstîtuyê dipejirînin û endamtiya wan hatiye tesdîqkirin, endamên eslî ne. Endamtiya eslî, li ser pêşniyara lijneya Rêveberî û erêkirina Senatoyê pêk tê.

Serlêdana endamtiyê bi awayekî nivîskî li Lijneya Rêveberî yan jî komîsyona sereke ya beşan tê kirin. Encama serlêdanê, herî dereng di nava 2 mehan de tê eşkerekirin. Endamê ku endametiya wî du meh berî Lijneya Giştî hatiye pejirandin mafê dengdayînê werdigire. Mafê her endamî heye ku li gorî hêz û aleqeya xwe beşdarî li beşên enstîtuyê bike.

10.3. Endamtiya endamê ku li gorî pîvanên destûrnameyê tevnegere, rûreşiyê bike, sê mehan li ser hev endametiya xwe ya darayî nede û sê caran li ser hev bêyî destûr beşdarî li civînan neke, ji hêla Senatoyê ve tê rawestandin.

10.4. Endamê ku dawî li endamtiya wî hatiye, xwedî maf e ku li Lijneya Giştî ‘gilîdar’ be. Lijneya Giştî, giliya heyî dinirxîne û biryara dawî dide.

10.5. Endamên Fexrî: Endamên Fexrî, bi qasî Endamên Eslî beşdarî xebatên enstîtuyê nabin. Bi karên xwe yên madî û manewî piştgiriya xebatên enstîtuyê dikin. Endamtiya fexrî li ser pêşniyara Lijneya Rêveber û erêkirina Senatoyê pêk tê.

10.6. Endamên Rûmetê: Kesayetiyên girîng ên di asta neteweyî yan jî navnetewî de, di warê ziman, dîrok, wêje, çand, huner û pêşvebirina zanistên civakî de xwedî rolên girîng in endamên rûmetê ne. ‘Remza Endamtiya Rûmetê’ li ser pêşniyara Lijneya Rêveber û bi biryara Lijneya Giştî tê dayîn.

*10.7. Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê di xebatên xwe yên rêveberî û zanistî de ji bo endamên xwe yên jin polîtîkayeke îltimasî ya pozîtîf pêktîne.

G. HATINA DARAYÎ (MALÎ) YA ENSTÎTUYÊ

Xal: 11

Hatina Darayî ya Enstîtuya Kurdî li jêr hatine diyar kirin:

11.1. Mehaneya endaman û alîkariya diravî (pere) ya endaman.

11.2. Mehaneya endaman ji aliyê Senatoyê ve tê diyarkirin.

11.3. Piştgiriya sazî û dezgehên navneteweyî yên navgînên teknîkî û alîkariya malî.

11.4. Hatina ji weşanên Enstîtuyê.

11.5. Hatina ji çalakiyan.

11.6. Bexişandina mal û milkên endaman. Her wekî xanî, dikan û hwd.