Ji çapemenî û raya giştî re 

Desteya Rêveber a Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê îsal ji ber berxwedana wê ya li hemberî pest û pêkutiyan û xizmeta wê ya bi salan a ji bo parastin û pêşvebirina zimanê kurdî, Azadiya Welat şayanî Xelata Zimanê Kurdî ya Feqî Huseyn Sagniç dîtiye.

Enstituya Kurdî ya Stenbolê piştî ferhengên mezin ên Tirkî-Kurdî û Kurdî-Tirkî, niha jî ferhengeke navincî amade kir. Ferhenga nû ku dîsa ji hêla Zana Farqînî ve hatiye amadekirin, ferhengek du zimanî ye û ji her du zimanan peyv têgih, biwêj û qalibên ku zêde têne bikaranîn cih digirin. Di beşa kurdî-tirkî ya ferhengê de 29.600 di beşa tirkî-kurdî de jî 23 hezar 250 made cih digirin.

Em bi xemgînî hîn bûn ku wêjekarê kurd, evîndarê zimanê kurdî, romanivîsê kurd Mehmet Uzun piºtî liberxwedaneke demdirêj a li dijî nexweºiya kujende, ºêrpenceya mîdeyê, îro (11.10.2007) koça xwe ya dawîn kiriye.

ZEND ku ji hêla Enstituya Kurdî ya Stenbolê ve wekî rêzepirtûk her demsalê carekî tê weşandin bi hejmareke nû, derket pêşberî xwendevanên xwe. Di vê hejmara ZENDê de, duzimanî bûye mijara bergê... Nivîsa edîtor a Zendê:

Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ku 6 meh berî niha di fermiyetê de xwe wekî komele bi rêxistin kiribû yekemîn kongreya xwe ya fermî pêk anî. Di kongreya ku rêveberiya nû hate hilbijartin de daxwaz û nirxandinên ji bo parastin û pêşvebirina zimanê kurdî derketin pêş.

Hejmara Zivistanê ya kovara lêkolîn û lêgerînên zanistî Zend derket. Di vê hejmara Zendê de li ser mijara "Parastina Zimên" dosyayek berfireh ku ji nivîs û lêkolînên zanistî pêk tê, hatiye çêkirin. Ligel dosyaya "Parastina Ziman" hin nivîsên din ên der barê dîrok, ziman û çanda kurdan de jî balê dikişînin. 
Weşana Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê “Zend”, di hejmara xwe ya nû de mijara "Parastina Zimên" ku ew demeke dirêj e di rojeva kurdan de ye, hildaye binê mercekê. Gelek nivîskar-lêkolînerên wekî Salih Akin, Cuma Çîçek, Ergîn Opengîn, Mehmet Bayrak, Şefîk Beyaz û Alaatîn Aktaş di nivîsên xwe de li ser mijara "Parastina Zimên" lê hûr bûne û ji bo parastina zimanê kurdî li rê û rêbazan geriyane. Di dosyayê de, ji aliyê teorîk bigire ta aliyên rojevî parastina zimên bûye mijara nivîsan û ji belge û peymanên Yekîtiya Ewropayê û welatên din, mînak û tecrûbe hatine destnîşankirin. Dosyaya Parastina Zimên, der barê têgeha "Parastina Zimên" de ku têgeheke nû ye ketiye rojeva kurdan wekî rênîşandarekê ye.

Ji bo ku em bikaribin kovareke bi naverokeke têr û tijî pêşkêşî we xwendevanên hêja bikin, me di vê hejmarê de hinek zor da sînorên xwe yên heyî. Ev rewşa me di zêdebûna rûpelên kovarê de jî xuya dike... Me xwest ku kovar tenê ji nivîsên têkildarî ziman pêk neyê û heta ku ji me hat me cih da nivîsên cur bi cur. Ji van nivîsên ku rûpelên Zendê xemilandine hin ev in: "Di kurmancî de sîstema deman" Îbrahîm Seydo Aydogan, "Helwesta Saziya Zimanê Tirkî ya li dijî zimanê kurdî" Zana Farqînî, "Li Bakurê Kurdistanê endemîzma rihekan" Edîp Polat, "Dîroka Rojnamegeriyê ya li Rojhilatê Kurdistanê" Kakşar Oremar, "Di sedsala dawîn de li Başûrê Biçûk rewşa perwerdehî û rojnamegeriyê" Konê Reş, "Der barê Îdrîsê Bidlîsî de çend belgeyên dîrokî" Kerem Soylu, "Polîtîkaya Mustafa Kemal a li ser kurdan" Hasan Ozguneş û hin nivîsên din...

Şeva 13'ê rezbera 2006'an li ber Parka Koşuyolu ya Amedê êrîşeke hovane û li dijî mirovahiyê pêk hat. Di vê êrîşa hovane de 11 mirovên sivîl ku hinek ji wan zarok in, hatine kuştin, zêdetirî 10 kesan jî birîndar bûne. Em berî her tiştî vê bûyerê şermezar dikin û ji malbatên van şehîdên demokrasiyê re sersaxiyê, ji birîndaran re şîfayê dixwazin. 
Di van rojan de pêkhatina vê êrîşê watedar e, ji ber ke li aliyekî serfermandariya Artêşa Tirk gefan li hêzên demokratîk dixwe û li aliyê din qêrîna dayikan û bangên aştiyê zêde bûne. Ev bûyer nîşan dide ku hinek hêzên tarî aştî û birayê naxwazin, di şer û kuştinê de israr dikin. Lê belê em jî wekî mirovên aştîxwaz û azadîxwaz, diyar dikin ku em ê têkoşîna xwe ya ji bo aştî û azadiyê berz û bilind bikin. Em wekî Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê van hêzên tarî şermezar dikin û dibêjin dê doza aştî û biratiyê teqez bi ser bikeve.

Serokê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê
Samî Tan

Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ji bo seydayê gorbihuşt Mele Îsmet Kiliçaslan taziyeyê dike.  Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê oi navbera 9 û 10’ê gelawêjê de şîna Mele Îsmet Kiliçaslan danî û ji gelek saziyan kurdan bi vê mebestê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ziyaret kir û sersaxî da rêveberên Enstîtuyê.
Ji saziyên mîna Komeleya Bedlîsiyan, Komeleya Kerboraniyan, rêveberên Goç-Derê, rêveberên navçeya Bagcilarê ya DTP û gelek nas û dostên Mele Îsmet hatin serxweşiyê.    
Her wekî tê zanîn Mele Îsmet Kiliçaslan endamê Senatoya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê û endamê Meclisa Îzmîrê ya TZPKurdî bû û di qezayeke trafîkê de roja 3’yê mehê jiyana xwe ji dest dabû.

Endamê Senatoya enstîtuya me û endamê Meclisa Îzmîrê ya TZPKurdî Birêz MELE ÎSMET KILIÇARSLAN  di roja 03.08. 2006’an de, li bajarê Îzmîrê bi qezayeke trafîkê wefat kir. Mele Îsmet lêkolîner, ziman û têkoşerekî zimanê kurdî bû. Ew mirovekî welatparêz bû û bi salan li ser ziman û wêjeya kurdî xebat kiribû. 
Seydayê Îsmet li ser klasîkên kurdî dixebitî û çend berhemên wî yên hêja hebûn. Bêtir kar û barên tîpguhêzî dikir û klasîkên kurdî digihandin destên nifşên nû. Bi salan e ku Seyda Îsmet Kiliçaslan wekî endamê Senatoya Enstituya Kurdî ya li Stanbolê xebat dikir. Wî di destpêka xebatên TZPKurdî de jî cih girt û yek ji endamên çalak ê TZPKurdî bû. Mele Îsmet ji sala 1993’yan ve li bajarê Îzmîrê li navendên çandê yên kurdan dersên kurdî dida zarok û mezinan.  Cenazeyê Seyda birin gundê Tatwanê, Çorsênê  ku ew li wir ji dayik bûbû.
Bila serê malbat û gelê wî sax be û cihê wî bihuşt be! 

XEBATKARÊN ENSTÎTUYA KURDÎ YA STENBOLÊ

Komîsyona Ziman û Perwerdehiyê ya KNK'ê bi armanca pêşîlêgirtina asîmîlasyon û oto-asîmîlosyonê, biryarên nû girtin û bang li kurdan kir ku xwedî li zimanê xwe derkevin. Di civîna komîsyonê de hate destnîşankirin ku kurdî di jiyana kurdan de di asteke pir kêm de tê bikaranîn û ev yek jî talûkeya ji holêrabûna kurdî bi xwe re tîne. Her wiha di civînê de '14'yê gulanê' wekî roja 'Cejna Zimanê Kurdî' hate qebûlkirin.

Wêjeya klasîk a kurdî  di nav kelepora zimane kurdî de cihekî taybet digire. Di nav wêjeya klasîk de jî çend nav hene ku berî her kesî têne bîra mirov. Ew kes xwediyê şahkar û berhemên bêhempa ne. Meleya Cizîrî yek ji wan navan e. Lê mixabin nifşên nû nikarin sûdê ji wan berhemên klasîk wergirin, ji ber ku di berhemên klasîk de zimanekî aloz û tijî peyvên erebî û farisî hatiye bikaranîn. Kesên ku van berheman bixwînin divê hem bi zimanê erebî û farisî bizanin, hem jî haya wan ji raman û felsefeyên wê demê hebe. Lê ji bilî kesên pispor kes nikare ji naveroka wan berheman fêm bike û çêjekê ji wan bigire.

Roja 28’ê gulana 2006’an bi beşdariya Serokê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê Samî Tan û  Rêveberê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê Alaattîn Aktaş, Berdevkê Meclisa Stenbolê ya TZPKurdî Qahir Bateyî pêk hat.
Di panelê de Samî Tan li ser taybetiyên zimanê kurdî, cihê wî di nav zimanên cîran de rawestiye. Tan bi giranî li ser cudatiya kurdî û tirkî, kurdî û erebî û kurdî û farisî agahî dan.

Hevpeyvîn: Amed Tîgrîs

 - Seyda tu bi xêr û ser çavan hatî. Belê em niha li Îzmîrê li Fuara Pirtûkan, li parkê ne. Seydayê hêja jî li ba me ye. Ez dixwazim tu bi kurtî xwe bidî naskirin, navê xwe, ji kur î?

Navê min Îsmetullah e, hema kurd dibêjin Îsmet, di nifûsê de jî Îsmet Kiliçaslan e, weya bi kod dibêjine min Mele Îsmet. Xelkê Tetwan ji gundê Çorsênê me. Min xwendina xwe ya medreseşê li gundê xwe dest pê kir. Piştî wê ez çûme gundê seydayê xwe Mele Ebdulsemet li Uranis melatî dikir, min li ba wî xwendina xwe kir û min li wir xwendekariya xwe bi dawî anî. Piştî wê îcar ez çûme gundan û min melatî kir. Li gelek gundan min melatî kir. Min ewil li Prîstalê kir, salek li Cinazûr kir.

Hevpeyvîn: Cemil Oguz

Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê di bin serokatiya Samî Tan de dest bi serdemeke nû kir. Rojnameger û zimanzan Samî Tan li dû nêzîktêdayîn û hedefên nû ye. Ew dibêje, "Em ê li dû xwe şopekê bihêlin" û li ser karkirina bi kesan re jî dibêje, "Her kesê/a ku êrîşê nirxan neke û hilberînê bike, em ê pê re bixebitin." Me bi Samî Tan re li ser pêvajoya nû ya Enstîtuyê xeber da.

Hejmara nû ya kovara Zendê derket. Di vê hejmarê de nivîsên cur bi cur hene, wekî:

Li ser redaksiyona weşanên kurdî dosyayek hatiye amadekirin. Rojname, kovar û weşanxaneyan pirsgirêk û çareseriyên gelşan li gorî fikirên xwe destnîşan kirine.

Yaşar Eroğlu bi Mehmet Kuşman re, yê ku bi zimanê Ûrartûyan dikare bixwîne û binivîse û li dinyayê ji 38 kesan yek e, hevpeyvînek çêkiriye.

Zana Farqînî di nivîsara xwe ya lêkolînî ya bi navê “Bidestxistina Rayeka Lêkeran” de, bi awayekî dorfirehî li ser rayeka lêkeran rawestiyaye. Farqînî bi hûrnêrînî li ser rayeka lêkeran, guherîn û ketina dengan û tewanga ku di wan dê diqewime radiweste û taybetiyên wan radixe ber çavan. Her wiha li ser awayê bidestxistina du rayeka lêkerên kurdî disekine û azîna wê formûle dike.

Enstîtuya me di 3’yemîn salvegera mirina Feqî Huseyîn de, bi dayîna Xelata Zimanê Kurdî ya Feqî Huseyîn Sagniç a diduyan wî bi bîr tîne. Ji bo bîranîn û xelatdayînê, em dê li Navenda Çanda Mezo-potamyayê rêûresmekê pêk bînin. Rêûresma me dê di 12’ê adarê de, saet li navbera 13. 00- 16.00’an li dar bikeve. Di rêûresmê de em dê hem xelata zimên bidin û hem jî em dê zimanzanê xwe yê nemir Feqî Huseyn bi bîr bînin. Em dê li ser jiyan û têkoşîna Feqî Huseyn rawestin û ji aliyê nas û dostên wî ve dê axaftin bên kirin. 

Em xelata Zimanê Kurdî ya Feqî Huseyîn Sagniç didin kes an saziya ku li ser zimanê kurdî xebatê dike. Me xebata pêşîn a Zimanê Kurdî ya Feqî Huseyn, par dabû Zana Farqînî ku bi xebatên xwe yên li ser zimanê kurdî û bi ferhengên ku amade kirine, tê naskirin.